بیشتر اختلاف‌های پروژهی طراحی سایت، سر چیزی است که هیچ‌کس درباره‌اش حرف نزده بود. نه کارفرما بدقول است نه مجری بی‌سواد — فقط هیچ‌جا ننوشته‌اند که «تحویل» یعنی چه، «اصلاحات» تا کجاست و بعد از تحویل چه کسی مسئول است.
این راهنما یازده بندی را می‌گوید که در قراردادهای واقعی بیشترین دعوا را ساخته‌اند. اگر در حال بستن قرارداد هستید — با ما یا با هر کس دیگری — این فهرست را کنار قرارداد بگذارید و ببینید کدام‌ها غایب‌اند.
هزینهی نوشتن این چند خط صفر است؛ هزینهی ننوشتنشان می‌تواند کل پروژه باشد
یازده بند، و اینکه نبودشان چه می‌شود
۱. محدودهی دقیق کار
«طراحی سایت شرکتی» یک توصیف است، نه محدودهی کار. باید مشخص باشد چند صفحه، با چه بخش‌هایی، و چه امکاناتی.
چه چیزی باید نوشته شودفهرست صفحات · امکانات (فرم تماس، جست‌وجو، چندزبانه، رزرو، پرداخت) · تعداد محصولات یا مطالب اولیه · نسخه‌ی موبایل · زبان‌ها
اگر نباشدهر درخواست جدید تبدیل به بحث می‌شود: کارفرما فکر میکند جزو کار بوده، مجری فکر میکند کار اضافه است. این رایج‌ترین علت کش آمدن پروژه‌هاست.
۲. تعریف تحویل
باید نوشته شود پروژه دقیقاً کِی «تمام» است. بدون این، پروژه هیچ‌وقت تمام نمی‌شود.
چه چیزی باید نوشته شودسایت روی دامنه‌ی نهایی بالا باشد · فهرست صفحات توافق‌شده موجود باشد · فرم‌ها و مسیرهای اصلی تست شده باشند · دسترسیها تحویل داده شده باشد · مهلت مشخص برای اعلام ایراد پس از تحویل
اگر نباشدپرداخت آخر معلق می‌ماند و پروژه با درخواست‌های پراکنده ماه‌ها ادامه پیدا میکند.
۳. تعداد و محدودهی اصلاحات
اصلاحات بی‌نهایت وجود ندارد. باید مشخص باشد چند دور اصلاح در هر مرحله و چه چیزی اصلاح محسوب می‌شود و چه چیزی تغییر محدودهی کار.
یک تفکیک ساده که کار می‌کنداصلاح: تغییر رنگ، جابه‌جایی بخش، اصلاح متن، تنظیم فاصله‌ها. تغییر محدودهی کار: افزودن صفحه یا قابلیت جدید، عوض کردن کل مفهوم طراحی بعد از تایید.
۴. زمان‌بندی دوطرفه
زمان‌بندی معمولاً فقط برای مجری نوشته می‌شود، در حالی که بخش بزرگی از تأخیرها از سمت کارفرماست: محتوا دیر می‌رسد، تایید طرح دیر می‌آید، دسترسیها داده نمی‌شود.
چه چیزی باید نوشته شودمهلت تحویل هر مرحله از سمت مجری · مهلت ارائه‌ی محتوا، لوگو و تصاویر از سمت کارفرما · مهلت تایید هر مرحله · اثر تأخیر هر طرف بر زمان‌بندی کل
۵. محتوا با کیست
این یکی از بزرگ‌ترین منابع سوءتفاهم است. «طراحی سایت» معمولاً شامل نوشتن متن و عکاسی نیست، ولی کارفرما اغلب فرض میکند هست.
مورد
معمولاً با کیست
باید در قرارداد بیاید
متن صفحات
کارفرما
بله — و مهلت ارائه‌اش
عکس محصولات
کارفرما
بله
لوگو و هویت بصری
کارفرما، مگر خلافش توافق شود
بله
جاگذاری محتوا در سایت
مجری
بله — و تا چه حجمی
متن نمونه تا آماده شدن محتوا
مجری
بله — و اینکه موقتی است
نکته‌ای که دعوا می‌سازداگر متن آماده نباشد و سایت با متن نمونه تحویل شود، سایت عملاً قابل استفاده نیست ولی از نظر قرارداد تحویل شده است. مهلت ارائه‌ی محتوا باید در قرارداد باشد.
۶. مالکیت دامنه، هاست و دسترسیها
مهمترین بند کل قرارداددامنه باید به نام کارفرما ثبت شود. هاست باید حسابی باشد که کارفرما به آن دسترسی دارد. رمز پنل مدیریت سایت باید در پایان پروژه تحویل شود. نبودن این بند، همان چیزی است که هر سال ده‌ها کسب‌وکار را زمین‌گیر میکند.
باید روشن باشد بعد از تسویه، کد و فایل‌های سایت در اختیار کارفرما هستند یا فقط حق استفاده دارد.
سه حالت رایجالف) کد و فایل‌ها به کارفرما تحویل می‌شود و آزادانه قابل تغییر است. ب) سایت روی قالب یا افزونه‌ی تجاری ساخته شده و لایسنس جداگانه دارد. ج) بخشی از کد، ابزار اختصاصی مجری است و فقط حق استفاده داده می‌شود. هر سه قابل قبول‌اند — به شرط اینکه نوشته شده باشند.
۸. نمونه‌کار و معرفی
آیا مجری می‌تواند سایت شما را به‌عنوان نمونه‌کار نمایش دهد؟ آیا می‌تواند در فوتر سایت نامش را بگذارد و لینک بدهد؟
نکته‌ی عملی برای هر دو طرفلینک فوتر برای مجری ارزش دارد. اگر قرار است باشد، بهتر است در قرارداد بیاید و متن و مقصدش هم مشخص شود. اگر کارفرما نمی‌خواهد، همان‌جا بگوید نه اینکه بعداً بحث شود.
۹. پشتیبانی پس از تحویل
این بند تقریباً همیشه مبهم است. «یک سال پشتیبانی رایگان» یعنی چه؟
سؤالی که باید پاسخ داشته باشد
چرا
پشتیبانی شامل چه چیزی است و شامل چه چیزی نیست
مرز بین رفع خرابی، تغییر محتوا و توسعه‌ی جدید
زمان پاسخ چقدر است
تفاوت قرارداد مفید با قرارداد بی‌فایده
پشتیبان‌گیری با کیست
اگر با هیچ‌کس نباشد، در بدترین حالت سایت برنمی‌گردد
باید مشخص باشد پرداخت در چند مرحله و در ازای چه چیزی انجام می‌شود، و اگر کار نیمه‌کاره متوقف شد، تکلیف چیست.
چه چیزی باید نوشته شودمراحل پرداخت و شرط هر مرحله · تکلیف پیش‌پرداخت در صورت انصراف · تکلیف فایل‌ها و دسترسیها در صورت فسخ · شرایط توقف کار در صورت تأخیر پرداخت
۱۱. محرمانگی و داده‌ی مشتریان
اگر سایت شما داده‌ی مشتری، سفارش یا اطلاعات مالی نگه می‌دارد، مجری به آن دسترسی دارد. تکلیف این دسترسی باید روشن باشد.
چه چیزی باید نوشته شودتعهد به عدم افشا · اینکه داده‌ی مشتریان متعلق به کارفرماست · تکلیف نسخه‌های پشتیبان پس از پایان همکاری · حذف دسترسیها در پایان قرارداد
قرارداد یکصفحهای فقط با مبلغ و تاریخقراردادی که فقط قیمت و زمان دارد، هیچکدام از یازده مورد بالا را پوشش نمی‌دهد. اولین اختلاف، هر دو طرف را بی‌سلاح میکند.
«دامنه و هاست را ما می‌گیریم، شما نگران نباشید»اگر این جمله را شنیدید، همان‌جا بپرسید به نام چه کسی ثبت می‌شود. راحتی امروز، می‌تواند به گروگان گرفته شدن فردا تبدیل شود.
«پشتیبانی مادام‌العمر رایگان»وعده‌ای که قابل اجرا نیست معمولاً اجرا هم نمی‌شود. پشتیبانی واقعی هزینهی مشخص و دامنه‌ی مشخص دارد.
نبود هیچ بندی درباره‌ی تأخیر کارفرماقراردادی که فقط مجری را متعهد میکند، در عمل ناعادلانه نیست — ناکارآمد است، چون بیشتر تأخیرها از دیر رسیدن محتوا و تایید می‌آید.
برای هر دو طرف
اگر کارفرما هستیدقرارداد خوب از شما محافظت میکند، ولی مهم‌تر از آن، جلوی سوءتفاهم را می‌گیرد. مجری‌ای که خودش این بندها را پیشنهاد میدهد، معمولاً حرفه‌ای‌تر است نه سخت‌گیرتر.
اگر مجری هستیدمبهم گذاشتن محدودهی کار به نفع شما نیست. پروژه‌ای که تمام نمی‌شود، سود ندارد. روشن بودن مرزها، پروژه را زودتر می‌بندد و رابطه را سالم نگه می‌دارد.
قرارداد خوب سندی نیست که در دعوا به آن استناد کنید؛ سندی است که جلوی دعوا را می‌گیرد. هر بندی که پیش از شروع مبهم بماند، دیر یا زود تبدیل به بحث می‌شود.
ساختار پیشنهادی قرارداد
لازم نیست قرارداد طولانی باشد؛ لازم است کامل باشد. این ساختار ساده همه‌ی یازده مورد را پوشش میدهد:
بخش
چه چیزی در آن می‌آید
۱ — طرفین
مشخصات کامل کارفرما و مجری، و اینکه کارفرما شخص حقیقی است یا حقوقی
۲ — موضوع و محدودهی کار
فهرست صفحات، امکانات، تعداد اقلام اولیه، زبان‌ها
۳ — خارج از محدودهی کار
صراحتاً بنویسید چه چیزی شامل نیست: تولید محتوا، عکاسی، سئو، تبلیغات
۴ — زمان‌بندی
مهلت هر مرحله برای هر دو طرف، و اثر تأخیر
۵ — اصلاحات
تعداد دورها و تفکیک اصلاح از تغییر محدودهی کار
۶ — مالکیت
دامنه، هاست، کد، دسترسیها و داده‌ی مشتریان
۷ — تحویل
تعریف دقیق اتمام کار و مهلت اعلام ایراد
۸ — پشتیبانی
محدوده، زمان پاسخ، مدت و شرایط تمدید
۹ — پرداخت
مراحل و شرط هر مرحله
۱۰ — فسخ
تکلیف پیش‌پرداخت، فایل‌ها و دسترسیها
۱۱ — محرمانگی
تعهد عدم افشا و تکلیف داده‌ها پس از پایان
قرارداد با فریلنسر، آژانس یا شرکت چه فرقی دارد
فریلنسرریسک اصلی، تک‌نفره بودن است: اگر در دسترس نباشد، جایگزینی وجود ندارد. بند مالکیت و تحویل دسترسیها اینجا از همیشه مهم‌تر است.
آژانس یا شرکتتداوم بیشتری دارد، ولی ممکن است کار به افراد مختلف سپرده شود. بند مستندسازی و تحویل دسترسیها را جدی بگیرید.
تیم داخلیقرارداد نیست ولی همان مسائل هست: اگر همه‌چیز روی حساب شخصی یک کارمند باشد، با رفتن او مشکل پیش می‌آید.
یک بند که در هر سه حالت لازم استتعهد به تحویل مستندات: فهرست دسترسیها، محل ثبت دامنه، مشخصات هاست، و فهرست افزونه‌ها و سرویس‌های استفاده‌شده. این سند، تفاوت بین «سایت داریم» و «سایت داریم و می‌دانیم چطور کار میکند» است.
اگر اختلاف پیش آمد
۱اول مکتوب کنیددقیقاً بنویسید چه چیزی از قرارداد اجرا نشده و چه انتظاری دارید. بسیاری از اختلافها در همین مرحله حل می‌شوند.
۲به بند مربوطه استناد کنیداگر بندی وجود دارد، به آن ارجاع دهید. اگر ندارد، این را هم صادقانه بپذیرید — موضع محکمی ندارید.
۳پیش از تنش، دسترسیها را امن کنیداگر به سایت دسترسی دارید، پشتیبان بگیرید. این کار را پیش از بالا گرفتن اختلاف انجام دهید، نه بعدش.
۴مسیرهای بعدیاگر دامنه یا دسترسی در اختیار طرف مقابل است و پاسخ نمی‌دهد، مسیرهای عملی در راهنمای بازپس‌گیری دسترسی آمده است.
سؤالات متداول
برای پروژهی کوچک هم قرارداد لازم است؟
بله، ولی نه لزوماً قرارداد رسمی چندصفحهای. حتی یک سند یکصفحهای که فهرست صفحات، مهلتها، مبلغ و تکلیف دامنه و دسترسیها را روشن کند، بیشتر اختلافها را حذف میکند.
دامنه را حتماً باید خودم ثبت کنم؟
لازم نیست خودتان فرایند را انجام دهید، ولی باید به نام شما ثبت شود و دسترسی پنلش را داشته باشید. این تفاوت ظریف ولی تعیینکننده است.
اگر وسط کار منصرف شوم چه می‌شود؟
به بند فسخ بستگی دارد. اگر چنین بندی وجود نداشته باشد، تکلیف پیش‌پرداخت و فایل‌های تولیدشده مبهم می‌ماند و معمولاً به اختلاف می‌رسد.
مجری می‌گوید کد را تحویل نمی‌دهد؛ طبیعی است؟
بستگی دارد. اگر سایت روی وردپرس ساخته شده، شما به هر حال به فایل‌ها و دیتابیس دسترسی دارید. اگر بخشی از کار ابزار اختصاصی مجری است، محدودیت می‌تواند منطقی باشد — به شرط اینکه از قبل نوشته شده باشد.
پشتیبانی رایگان یک‌ساله یعنی چه؟
تا وقتی نوشته نشده باشد، هیچ. باید مشخص باشد شامل چه چیزی است، زمان پاسخ چقدر است، و پشتیبان‌گیری و به‌روزرسانی جزو آن هست یا نه.
سایت تحویل گرفتم ولی چیزی که میخواستم نیست؛ چه کنم؟
اگر محدودهی کار در قرارداد مشخص بوده، مبنای داوری همان است. اگر مشخص نبوده، معمولاً هیچکدام از دو طرف موضع محکمی ندارد — و همین است که نشان میدهد چرا بند اول این فهرست مهمترین است.
اگر می‌خواهید بدانید پیش از شروع پروژه چه چیزهایی را باید آماده داشته باشید، طراحی سایت و برای فروشگاه طراحی سایت فروشگاهی مراحل کار را توضیح داده‌اند.
پیش از امضا، قرارداد را با هم مرور کنیمحتی اگر قرارداد با ما نیست. بگویید چه چیزی به شما پیشنهاد شده — می‌گوییم کدام بندها غایب‌اند و چه چیزی باید اضافه شود.
